Zegarek, jabłko i wieczność

O kropelce czasu, która płynie na naszym nadgarstku

Patrząc na mechaniczny zegarek łatwo odnieść wrażenie, że czas jest czymś z natury uporządkowanym. Sekundnik płynie spokojnie swoim miarowym rytmem, wskazówki z matematyczną wręcz dokładnością wracają na te same miejsca tarczy, a koła zębate wykonują swój niekończący się, precyzyjny taniec. Jest w tym widoku coś głęboko uspokajającego. Coś, co daje nam, ludziom, kojące złudzenie porządku.

A przecież każdy z nas podskórnie czuje, że ludzkie życie w niczym nie przypomina idealnej tarczy zegarka.

Dla nas czas jest bezwzględnie liniowy, płynie tylko w jedną stronę. Wspominamy dzieciństwo, w pośpiechu przeżywamy teraźniejszość i próbujemy odgadnąć przyszłość, choć ta często lubi robić nam psikusy. Zachodni sposób myślenia, ukształtowany przez stulecia, przyzwyczaił nas do patrzenia na czas jak na strzałę - od narodzin przez dojrzewanie aż po starość. Od wyraźnego początku ku ostatecznemu finałowi.

Tymczasem wystarczy chwila uważnego spojrzenia na zegarek, by dostrzec coś zupełnie przeciwnego. Wskazówki nie biegną na oślep ku nieznanemu. One wracają. Raz po raz odwiedzają te same punkty, jakby zadawały nam jedno pytanie: czy czas nie jest jednak kołem?

I właśnie w tym miejscu, gdzie ludzkie przeczucia spotykają się z zimnymi prawami wszechświata, zaczyna się pewien niezwykły eksperyment myślowy.

Wyobraźmy sobie idealnie zamknięte pudełko. Konstrukcję tak doskonałą, że nic nie jest w stanie dostać się do jej wnętrza i nic nie może jej opuścić. Ani jeden pyłek, ani promień światła, ani nawet najmniejsza, subatomowa cząstka. Do środka takiego pudełka wkładamy świeże, dojrzałe jabłko. I zamykamy wieko.

Na początku wszystko toczy się przewidywalnie. Jabłko zaczyna się starzeć. Traci jędrność, ciemnieje, poddaje się procesom gnicia. Z czasem rozkłada się na związki chemiczne, uwalnia gazy, aż w skali eonów zamienia się w całkowicie chaotyczną, bezkształtną zupę materii. Intuicja podpowiada nam prostą, smutną odpowiedź: to koniec. Jabłko bezpowrotnie przestało istnieć.

Ale fizyka, ramię w ramię z matematyką, lubi płatać nam egzystencjalne figle.

W fizyce teoretycznej istnieje pewna fascynująca idea zwana Twierdzenie o powrocie Poincarégo. W wielkim uproszczeniu mówi ona, że jeśli układ jest idealnie odizolowany, a liczba jego możliwych konfiguracji skończona, to przy dostatecznie długim czasie pewne stany muszą zacząć się powtarzać. Nie mówimy tu o tysiącach czy milionach lat. Nawet nie o miliardach. Mówimy o liczbach tak absurdalnie wielkich, z tak gigantyczną wieżą wykładniczą, że ludzki umysł zwyczajnie nie potrafi już ich objąć wyobraźnią.

I właśnie tam, na dnie tej niewyobrażalnej wieczności, dzieje się rzecz zdumiewająca.

W teorii, po odpowiednio długim czasie, uwięzione w pudełku cząstki i energia - czysto przypadkowo, w wyniku nieustannych fluktuacji – zaczęłyby układać się ponownie w coraz bardziej uporządkowaną strukturę. Krok po kroku. Atom po atomie. Aż pewnego dnia - jeśli w takich skalach w ogóle można jeszcze użyć słowa „dzień” - wewnątrz pudełka znów znalazłoby się to samo, idealnie świeże jabłko. Chaos, z braku innych możliwości, rodzi porządek na nowo.

Nie oznacza to oczywiście, że jabłka mają zwyczaj samoczynnie odradzać się w naszych sadach. Czas potrzebny na taki powrót jest tak porażający, że wiek całego naszego Wszechświata wydaje się przy nim zaledwie mrugnięciem oka. Sama myśl jednak pozostaje fascynująca - oto matematyczny dowód na to, że absolutny chaos nie musi być definitywnym końcem. Że gdzieś w nieskończoności może kryć się powrót.

Co ciekawe, zadziwiająco podobną intuicję odnajdziemy tysiące lat temu, daleko od współczesnych laboratoriów i skomplikowanych wzorów - w sercu starożytnych Chin.

W filozofii taoistycznej fundamentalne miejsce zajmuje pojęcie Fu - czyli właśnie powrotu. Mędrcy Wschodu wierzyli, że wszystko, co osiąga swoje maksimum, naturalnie zaczyna zmierzać ku swojemu przeciwieństwu. Dzień ustępuje nocy, lato nieuchronnie przechodzi w zimę. Życie zamienia się w śmierć, ale ta nie była rozumiana jako ostateczny kres, lecz jako kolejny początek - narodziny nowego cyklu. Dawni Chińczycy nie znali modeli współczesnej fizyki, a jednak ich sposób patrzenia na świat zadziwiająco współbrzmi z ideą nieustannych powrotów. Świat dla nich nie pędził ku mecie; on wiecznie oddychał.

Być może właśnie dlatego mechaniczny zegarek tak głęboko do nas przemawia i tak bardzo nas fascynuje.

Jest przecież czymś nieskończenie większym niż tylko precyzyjnym narzędziem do sprawdzania, czy nie spóźnimy się na pociąg. Nosząc go na nadgarstku, nosimy mały, intymny teatr czasu. Koła obracają się w rytmie, którego niemal nie słyszymy, a balans toczy swoją cichą, nieustanną walkę z bezruchem. Wskazówki wracają na swoje miejsca, choć każda mijająca minuta jest już zupełnie inna niż poprzednia.

I w tym miejscu dotykamy najpiękniejszego, a zarazem najbardziej bolesnego paradoksu.

Kosmos - przynajmniej w matematycznej teorii - ma nieskończenie wiele szans. Jabłko Poincarégo, zamknięte w swoim idealnym pudełku, po odpowiedniej liczbie eonów dostanie swoją drugą szansę i odrodzi się z chaosu.

Ale człowiek takiego przywileju nie posiada. Nasze minuty nie znają pojęcia powrotu.

Sekundnik na naszej tarczy wykona jeszcze tysiące, może dziesiątki tysięcy obiegów, lecz ta konkretna chwila - ta, w której czytasz te słowa - odeszła i nie powtórzy się już nigdy. Nie ma takiego pudełka, które uchroniłoby nas przed upływem naszej własnej, osobistej linii życia.

Może właśnie za to najbardziej cenię mechaniczne zegarki. Nie tylko za kunszt dawnych mistrzów, piękno mechanizmu czy spokojny rytm pracującego balansu. Lubię je za to, że są bezlitosnymi, a jednocześnie pełnymi gracji strażnikami naszej uważności. Przypominają o czymś bardzo prostym i jednocześnie przejmująco trudnym: czas płynie bezpowrotnie, niezależnie od tego, czy jesteśmy na to gotowi.

A skoro tak, to warto czasem zatrzymać wzrok na własnym nadgarstku. Popatrzeć przez to małe okienko na płynącą wskazówkę sekundnika i zadać sobie jedno, najważniejsze pytanie:

Czy to, co właśnie w tej sekundzie robię, naprawdę jest warte mojego czasu?

Bo dla nas - w przeciwieństwie do jabłka uwięzionego w nieskończoności - tej jednej, uciekającej kropelki czasu nic już nigdy nie zwróci.