Czas letni i zimowy - pomysł pracoholików?

Po co właściwie przestawiamy zegarki dwa razy w roku?

Dla jednych to drobna niedogodność - dzień, w którym „śpi się godzinę krócej”, dla innych  „magicznie zyskuje godzinę życia”. Większość z nas przyjmuje to bez większego zastanowienia. Ot, taka tradycja. Tylko czy na pewno tradycja? A może raczej pomysł, który kiedyś miał sens, ale dziś trwa już trochę siłą rozpędu?

Nie możesz odzyskać czasu, ale możesz przestać go tracić.

- Javier Gonzalez

Spróbujmy się temu przyjrzeć bliżej.

Przez większość historii ludzkości problem… właściwie nie istniał. Ludzie żyli zgodnie z rytmem dnia i nocy. Wstawali, gdy robiło się jasno, kończyli pracę, gdy zapadał zmrok. Nikt nie potrzebował „przesuwać czasu”, bo czas przesuwał się wraz ze słońcem.

Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero wraz z rozwojem miast, kolei i przemysłu. Nagle okazało się, że wszyscy muszą działać według jednego, wspólnego zegara. Pociągi nie mogły odjeżdżać „mniej więcej o świcie”, a fabryki nie mogły zaczynać pracy „kiedy się rozjaśni”.

Czas przestał być czymś naturalnym, a stał się narzędziem organizacji świata. I właśnie wtedy pojawił się problem: skoro mamy sztywny czas, to co zrobić z tymi długimi, letnimi wieczorami, które - mówiąc brutalnie - trochę się „marnują”?

Pierwsze pomysły  trochę dziwne, trochę genialne

Jednym z pierwszych, którzy zauważyli ten problem, był Benjamin Franklin. Już w XVIII wieku żartobliwie zauważył, że ludzie mogliby oszczędzać świece, gdyby wcześniej wstawali. Był to raczej błyskotliwy esej niż poważna propozycja, ale sam kierunek myślenia okazał się zaskakująco trwały.

Poważniej do sprawy podszedł dopiero George Vernon Hudson (nowozelandzki entomolog), który pod koniec XIX wieku zaproponował przesunięcie czasu o dwie godziny w okresie letnim. Co ciekawe, jego motywacja była dość osobista - chciał mieć więcej światła dziennego po pracy, żeby zajmować się swoimi badaniami.

Najbardziej zdeterminowany był jednak William Willett (brytyjski budowniczy). To on naprawdę próbował przekonać polityków i społeczeństwo, że przestawianie zegarków ma sens. Podobno irytowało go, że w słoneczne poranki ludzie… po prostu śpią, zamiast korzystać z dnia (moim zdaniem irytowało go, że jego pracownicy śpią, zamiast pracować od świtu).

Pomysł krążył przez lata, ale długo pozostawał tylko ciekawostką. Wszystko zmieniło się wraz z wybuchem I wojny światowej.

W 1916 roku jako pierwsze zdecydowały się na ten krok Niemcy. Powód był bardzo konkretny: oszczędność energii. Mniej sztucznego oświetlenia oznaczało mniejsze zużycie węgla, a to w warunkach wojennych miało ogromne znaczenie.

Reszta Europy szybko podążyła tym śladem. Nie dlatego, że wszyscy nagle pokochali ideę „dłuższych wieczorów”, ale dlatego, że wojna wymuszała maksymalną efektywność. I tak coś, co było pomysłem kilku entuzjastów, stało się państwową polityką.

Po zakończeniu wojny wiele krajów zaczęło się zastanawiać, czy w ogóle jest sens kontynuować tę praktykę. Efekt? Chaos. Jedne państwa wprowadzały czas letni, inne go znosiły, jeszcze inne zmieniały zasady niemal co roku. Dla zwykłych ludzi oznaczało to jedno - trzeba było się pilnować, bo łatwo było się pomylić. A jednak z czasem większość społeczeństw zaczęła się do tego przyzwyczajać. Jak to często bywa - nawet niezbyt wygodne rozwiązania, jeśli trwają wystarczająco długo, zaczynają być traktowane jako „normalne”.

Druga wojna i czas pod kontrolą

Podczas II wojny światowej zmiana czasu wróciła ze zdwojoną siłą. Wprowadzano różne warianty „czasu wojennego”, czasem jeszcze bardziej przesuniętego niż standardowy czas letni.

Czas przestał być tylko kwestią wygody czy oszczędności. Stał się narzędziem organizacji państwa, a nawet - w pewnym sensie - kontroli. Synchronizacja życia milionów ludzi była kluczowa dla funkcjonowania gospodarki i armii. Zegarek na ręku coraz wyraźniej przestawał być wyłącznie osobistym przedmiotem. Stawał się częścią większego systemu.

Po wojnie część krajów zrezygnowała ze zmiany czasu, uznając ją za zbędną. Wydawało się, że temat powoli odchodzi w zapomnienie.

Do czasu.

Wszystko zmienił kryzys naftowy 1973. Gwałtowny wzrost cen energii sprawił, że rządy znów zaczęły szukać oszczędności. Czas letni wrócił do łask - tym razem już na dobre. Od tego momentu stał się stałym elementem życia w wielu krajach, także w Europie.

Współcześnie zmiana czasu funkcjonuje niejako z rozpędu, ale coraz częściej pojawiają się wątpliwości. Czy rzeczywiście oszczędzamy energię? Wyniki badań są co najmniej niejednoznaczne. W niektórych przypadkach oszczędności są minimalne, w innych - wręcz żadne.

Dochodzi do tego kwestia zdrowia. Przestawianie zegarka o godzinę może wydawać się drobiazgiem, ale dla organizmu oznacza zaburzenie rytmu dobowego. Coraz więcej osób odczuwa to wyraźnie, nawet jeśli trwa tylko kilka dni.

Nic dziwnego, że w ramach Unii Europejskiej od lat toczy się dyskusja o zniesieniu zmiany czasu. Jak na razie - bez ostatecznego rozstrzygnięcia.

Czy to jeszcze ma sens?

Kiedyś zmiana czasu była symbolem nowoczesności. Dowodem na to, że człowiek potrafi „ulepszyć” rzeczywistość i lepiej wykorzystać dostępne zasoby. Dziś coraz częściej wygląda to inaczej. Zamiast sprytnego rozwiązania widzimy raczej relikt dawnych problemów - problemów, które w dużej mierze już się zmieniły.

Bo może prawdziwe pytanie nie brzmi: czy powinniśmy zmieniać czas?

Może brzmi raczej: czy nadal próbujemy dopasować świat do zegarka… zamiast zegarek do świata?

Dziękuję za inspirację Ks. kan. Stanisławowi.